بازگشت پذیری و تکامل یابندگی

موضوعی که به هیچ وجه نباید از آن غافل شد اینست که: ملاک قضاوت و معیار سنجش در رابطه با جریانات و جماعات و اشخاص، آخرین مواضع فکری، فرهنگی، و سیاسی آنهاست، و گذشتۀ آنها را تنها میتوان بعنوان تاریخ و گذشتۀ آنها مد نظر و مورد توجه قرار داد، و نباید آنها را در گذشته و مواضع گذشته و عملکرد گذشته اسیر کرد و مصرانه آنها را در دوره های تاریخی حبس نمود، بلکه باید از مواضع مثبت و جدید و صادقانۀ آنها استقبال و راه رشد و تکامل و تجدید نظر را باز و آزاد گذاشت. این اصل و این روش، هم موافق مواضع عفو کنندۀ توحیدی است، و هم هماهنگ با سنن تکامل یابندۀ بشری می باشد، که مبنی بر «کسب تجربه و رشد تدریجی» است. و راه چاره و صلاح همگان نیز در همین روش است.